İran Dışişleri Bakanlığı ile İran Parlamentosu, Tahran'ın Hürmüz politikası konusunda şu anda zıt yönlere çekiştiriyor ve bu ayrışma petrol fiyatlarında kendini göstermeye başladı bile. 5 Ağustos'ta, bakanlık sözcüsü Esmail Baghaei, İran ve Umman'ın boğaz üzerinden geçecek, ücret alınmayacak çift şeritli bir deniz yolu için coğrafi koordinatlarda anlaştıklarını, bu düzenlemenin 60 günlük geçici bir dönem ve ortak yönetilen bir koordinasyon merkezi etrafında şekilleneceğini söyledi. Bir gün sonra, İran Parlamentosu ABD ve İsrail bağlantılı gemileri yasaklayacak ve diğer tüm gemilerden yük değerinin %7'sine kadar geçiş ücreti alacak, ihlal edenlere ise %20 oranında ceza kesecek ayrı bir planı incelemeye başladı. ABD Enerji Bilgi İdaresi'ne göre Hürmüz Boğazı, İran ve Umman arasında yaklaşık 33 kilometre genişliğinde, dünya petrolünün neredeyse beşte birinin geçtiği bir su yolu ve bu nedenle Tahran'ın kendi müzakere ettiği anlaşmaya yönelik bir yasal meydan okuma kesinlikle sıradan bir detay değil.
Bu aslında İran'ın bir gecede rotasını değiştirmesiyle ilgili bir hikaye değil. Bu, aynı hükümetin iki ayrı kanadının farklı kitlelere hitap etmesiyle ve bu anlaşmazlığın bir varil ham petrol fiyatına halihazırda ne yaptığını anlatan bir hikaye.
İran'ın Hürmüz Politikasını Zıt Yöne Çeken İki Yol
Birinci yol İran Dışişleri Bakanlığı’ndan geçiyor. Esmail Baghaei, 5 Ağustos Çarşamba günü, Tahran ve Maskat'ın çift şeritli bir rotada belirli koordinatlar üzerinde anlaştığını, gemi girişlerinin İran sahilleri yakınındaki kuzeyden, çıkışların ise Umman sahiline yakın güney koridorundan olacağını belirtti. Bu düzenleme hiçbir geçiş ücreti içermiyor, 60 günlük bir geçici sürede yürürlükte olacak ve ortak bir koordinasyon merkezi tarafından yönetilecek. Baghaei’nin ifadeleriyle "nihai taslak aşamasında" olan Tahran-Maskat ortak açıklaması, petrol piyasalarını çoğu tamamlanmış devlet açıklamasından çok daha fazla hareketlendirdi.
İkinci yol ise İran Parlamentosu'ndan geçiyor ve tamamen zıt bir yönü işaret ediyor. NPR’nin 6 Ağustos tarihinde aktardığına göre, parlamenterler ABD ve İsrail bağlantılı gemilerin, ayrıca diğer "düşman ülkelerden" gelen gemilerin boğazdan geçişini yasaklayacak ayrı bir planı incelemekte. Aynı plan, ticari diğer tüm gemilere yük değerinin %7’sine kadar geçiş ücreti ve ihlalciler için bu değerin %20’si kadar ceza öneriyor; sistem, İran’a savaş tazminatı ödenmesi şartına bağlı. Yani, yük değerinin %7’sine kadar ücret talep eden bir rejim, Dışişleri Bakanlığı'nın haftalarca Umman ile görüştüğü ücretsizlik prensibinin tam tersi bir tasarım sunuyor.
Neden Dışişleri Bakanlığı ile Parlamento Birbirine Zıt Düşebilir?
Bu ayrışmanın çoğu haberde "İran'ın karar değiştirmesi" şeklinde sunulması, gerçekte olanı kaçırıyor. Bir dışişleri bakanlığı müzakere eder, bir parlamento ise mevzuat hazırlar ve iki işlev nadiren aynı anda ilerler. Aynı devletin içerisinde farklı seçmenlere hesap verirler ve iki taraftan biri resmen onaylanana ya da yürürlüğe girene kadar diğerinin pozisyonu bağlayıcı sayılmaz.
İran Dışişleri Bakanlığı, Umman ile konuşan, ortak açıklamalar hazırlayan ve Tahran liderliğinden çıkan daha geniş dış politika çizgisine bağlı olan yürütme kanalıdır. Parlamentoyu ise, savaş tazminatı için görünür hesap verebilirlik isteyen ve ABD veya İsrail’e herhangi bir taviz görünümüne şüpheyle yaklaşan daha sert çekirdek bir taban ve iç seçmen belirler. Ücret ve yasak odaklı bir plan, bu tabanda, Umman ile sessiz sedasız, ücrete tabi olmayan bir lojistik anlaşmadan çok daha fazla karşılık bulur, ücretten muaf olan ise Tahran’ın diplomatlarının petrol akışını yeniden başlatmak için ihtiyaç duyduğu model olsa bile.
Bu tip bölünmeler yalnızca İran’a özgü değil. Yürütme organları anlaşmalar yapmaya çalışırken, yasama mercileri bunları yavaşlatır, değiştirir veya reddeder. Bu hemen her kuvvetler ayrılığına dayalı devlette böyledir. Burada özel olan, iki yolun da aynı haftada, aynı sular üzerinde, aynı hükümetin içinde eş zamanlı ilerlemesi ve traderların hangisi kazanana kadar ihtimalleri fiyatlamak zorunda kalmasıdır. Dışişleri Bakanlığı'nın koordinatları, üzerinde herhangi bir yasa değişikliği yürürlüğe girmezse anlam kazanır. Parlamentonun ücretli planı ise, İran mevzuatına göre gereken onayları aldığında işleme konur. Şu an için hiçbir şart gerçekleşmedi.
ABD, Ücret Planını Doğrudan Reddetti
6 Ağustos’ta bir ABD yetkilisi, parlamentonun ücret planına yanıt verdi ve bu reddediliş oldukça doğrudandı: Yetkili, “Hiçbir ücret ya da harç olmayacak,” diyerek boğazı “uluslararası bir su yolu; şeritler ya da geçiş hakkı kimsenin kontrolünde değil,” olarak tanımladı. Bu açıklama bizzat parlamentonun ücret ve yasak planını hedef aldı. Dışişleri Bakanlığı’nın Umman ile müzakere ettiği ücretsiz koridor ise ABD yetkililerince hafta boyunca kamuya yapılan açıklamalarda çok daha olumlu karşılandı. Washington, İran’ın herhangi bir kanadının, politika belirleyen kim olursa olsun geçiş ücretine dayalı bir rejimi kabul etmeyeceğini net biçimde iletti.
Hafta Sonu Sonrası Hürmüz Diplomasisinde Son Durum
Baghaei’nin 5 Ağustos’ta açıkladığı Tahran-Maskat ortak açıklaması hafta sonu itibarıyla henüz yayımlanmamıştı. CNN’in 8 ve 9 Ağustos canlı yayınlarında, belgede "nihai inceleme aşamasında" olunduğu ve yetkililerce de "üçüncü taraf müdahalesine izin verilmemesi" yönünde şartlar olduğu belirtildi. Baghaei'nin açıklamasından beş gün sonra, iki ülkeden de işaret edilen belge halen resmi olarak imzalanmadı ve yayımlanmadı.
İran Ulusal Güvenlik Şefi hafta sonunun belirsizliğine, ABD deniz ablukasının kaldırılması, ABD askeri güçlerinin bölgeden çekilmesi ve savaşın kalıcı olarak sona ermesi gibi talepler içeren bir liste yayımlayarak katkı sağladı. Bunlar, 60 günlük geçici bir deniz güzergahına kıyasla son derece maksimalist talepler ve ortak açıklamanın halen sonuçlandırılamadığı bir ortamda gündeme geldi. 9 Ağustos Pazar günü Trump, ABD'nin İran ile "düşük profilli" müzakereler yürüttüğünü ve bunun yerine ekonomik baskıyı artırdığını belirttiği aktarıldı. Her iki hükümet de müzakerelerin çöktüğüne dair bir açıklama yapmadı. Her iki taraf da bu anlaşmanın daha basit bir versiyonuna yakın olmadığını kendi şekilde ima etti.
Traderlar, bu tabloya yabancı değil. Phemex, son İran ateşkesinin kripto piyasası psikolojisine etkisini inceledi ve o dönemde de benzer bir model görüldü. Jeopolitik tansiyonun azalmasına dair bir başlık, Korku ve Açgözlülük Endeksi'ni yerel gerçeklerden daha hızlı bir şekilde hareket ettiriyor.
Neden Petrol Yükseldi ve Buradan Senaryoların Anlamı
Brent petrol 7 Ağustos’ta varil başına 83.55 dolardan kapanarak günlük %1.29, aylık %7.09 ve yıllık %25.47 yükseldi (TradingEconomics verileri). WTI aynı gün 78.31 dolardan açıldı ve 8 Ağustos’ta 78.20 dolara yakın kapandı. Her iki fiyat da, Baghaei’nin “nihai taslak aşaması” açıklamasının ardından ve piyasaların sorunun çözüleceğini fiyatladığı 5-6 Ağustos aralığında yaşanan 79 dolar altı seviyelerin epey üzerinde.
10 Ağustos Pazartesi sabahı canlı bir fiyat çekiminde Brent, %0,8 artışla 81.52–84.40 dolar aralığında, WTI ise 78.82 dolar civarında işlem gördü. Bu fiyatlar, kesin bir UTC zaman damgası olmadan entegre bir veri toplama aracından geldiği için, olduğundan daha kesin sunmamak adına ayrıca belirtmek gerek. Gösterdiği net tablo ise, 7 Ağustos sonrası başlayan yükselişin devam ettiğidir ve bu zamanlama, parlamento ücret planının gündeme gelmesi ve ortak açıklamanın hafta sonu boyunca bekletilmesiyle çakışıyor.
Hiçbiri tek bir nedene bağlanamaz. Ham petrol piyasası birçok değişkene aynı anda tepki verir ve hiçbir kaynak bu yükselişi tek bir olaya bağlamadı. Ancak sıralama dikkat çekici: Ücretsiz geçişe yaklaşılan açıklama zamanında 79 dolar altı fiyatlar görülürken, hükümetin diğer kanadından çıkan çelişkili planın ve evrakın gecikmesinin ardından fiyatların yeniden 84 dolara tırmanması tesadüf değil. Piyasalar belirsizliği risk olarak fiyatlamaya meyillidir ve Hürmüz, bir hafta öncesine göre daha yüksek risk taşıyor. Phemex, bu ay başında benzer bir tepkinin yaşandığını incelemişti: Tahran kaynaklı işaretlerde petrol ve hisse senetlerinin paralel hareketi ve aynı dinamik yine iş başında.
Buradan üç ayrı yol, petrol, tahvil getirileri ve Bitcoin için farklı sonuçlara sahip.
|
Senaryo
|
Petrol
|
Getiriler
|
BTC
|
|
Dışişleri Bakanlığı yolu kazanırsa
|
Brent, parlamento planı öncesi görülen 79 dolar altına doğru geri çekilebilir
|
Arz tehdidi ortadan kalktıkça getirilerde enflasyon primi azalır
|
Risk iştahı $65.000 seviyesine yeni bir hamleyi destekler
|
|
Parlamento planı ilerlerse
|
Brent, mevcut çıkışı sürdürerek 84 dolara doğru tırmanışını devam ettirir
|
Petrol kaynaklı enflasyon beklentisiyle getiriler yüksek kalır
|
BTC, risk iştahı azaldığı için muhtemelen $65.000’in altında kalır
|
|
Çıkmaz sürerse
|
Brent, çözümsüz belirsizlikle 80-85 dolar aralığında dalgalanır
|
Çarşamba günkü TÜFE verisi öncesi net bir değişiklik görülmez
|
BTC, her iki yönlü temiz bir kırılım olmadan $65.000 seviyesini test etmeye devam eder
|
Makro kaynaklı risk dönemlerinde petrol ile kriptonun birbirini destekleyici hareket ettiği önceki örneklerde görüldü, Phemex’in daha önce açıkladığı gibi, ve bu hafta da aynı örüntü geçerli. Tüm boğazın normalleşme ihtimaline ilişkin şüphecilik aylardır devam ediyordu. Phemex, bu yıl başında Polymarket'te normalleşme ihtimallerinin %25'e gerilediğini takip etmişti. Bu haftaki ücret planı da bu şüpheyi pekiştiriyor. Eylül faiz artırımı olasılığı Polymarket’te hafta sonu boyunca %36 seviyesinde sabit kaldı, bu da kısmen piyasaların Çarşamba günkü TÜFE verisi ve bu çekişmenin sonucunu beklemesiyle ilgili. Ancak bu konu bugünkü TÜFE haftası kapsamının dışında.
Sıkça Sorulan Sorular
Hürmüz Boğazı açık mı?
Evet, yani ticari gemi trafiği boğazdan geçmeye devam ediyor; ancak imzalanmış bir yeniden açılış anlaşması, onaylanmış ücretsiz koridor veya parlamentonun ücret planında bir çözüm yok. Şu an "açık" olmak, deniz taşımacılığının tartışmalı ve tamamlanmamış şartlarla sürdüğü anlamına geliyor.
İran Parlamentosu neden Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilere ücret öngörüyor?
İran Parlamentosu, NPR’nin 6 Ağustos tarihli haberine göre; ABD ve İsrail bağlantılı gemileri yasaklayacak, diğer gemilerden ise yük değerinin %7’sine kadar ücret alacak ve savaş zararının tazmin edilmesini şart koşacak bir planı inceliyor. Bu plan, Dışişleri Bakanlığı'nın Umman ile yürüttüğü görüşmelerden farklı olarak, iç politika ihtiyacına ve görünür hesap sorma talebine cevap veriyor.
ABD, İran'ın Hürmüz ücret planını reddetti mi?
Evet. Bir ABD yetkilisi 6 Ağustos’ta "hiçbir ücret ya da harç olmayacak" diyerek, boğazı tek taraflı kontrol edilmez bir uluslararası su yolu olarak tanımladı. Bu açıklama özel olarak parlamentonun ücret ve yasak planını hedefliyor; Dışişleri Bakanlığı'nın Umman’la yürüttüğü ücretsiz koridora ise aynı sertlikte yaklaşılmadı.
Dünya petrolünün ne kadarı Hürmüz Boğazı'ndan geçiyor?
ABD Enerji Bilgi İdaresi’ne göre, boğaz küresel petrol tüketiminin neredeyse beşte birini taşıyor ve bu da onu dünyanın en önemli petrol boğaz noktası yapıyor. Bu hacim, henüz onaylanmamış bir ücret planının bile Brent ve WTI fiyatlarını oynatabilmesinin sebebi.
Sonuç
Burada asıl başlık riski Hürmüz Boğazı'nın kapanması değil. İran hükümetinin boğazı açık tutma şartlarında bile şimdilik kendi içinde uzlaşamaması. Önümüzdeki günlerde Tahran-Maskat ortak metni, ek ücret maddesi olmadan yayımlanırsa Brent’in 6 Ağustos öncesinde hakim olan 79 dolar altına geri çekilmesini bekleyin. Eğer İran parlamentosu ücret ve yasak planını onaya taşırsa, Brent’in 84 doları aşıp yükselişini sürdürmesini ve BTC’nin risk kaçışı nedeniyle 65.000 doların altında kalmasını bekleyin. Hiçbir yol bu hafta sonuçlanmazsa, bugünkü gibi, piyasanın her iki zıt sonucu aynı anda fiyatlayarak Brent’i 80–85 dolar aralığında dalgalandırmasını izleyin. Asıl işaret, bir başka "nihai taslak aşaması" açıklaması değil, ortak açıklamanın gerçekten yayımlandığı gün olacak – kazanan yolu ancak o zaman göreceksiniz.
Bu makale yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve finansal ya da yatırım tavsiyesi olarak yorumlanmamalıdır. Kripto para ticareti yüksek risk içerir. Lütfen yatırım kararlarınızı vermeden önce kendi araştırmanızı yapınız.
